ଝାମୁ ଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଲୋକ ପରମ୍ପରା, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଚୈତ୍ର ମାସର ଶେଷ ମଙ୍ଗଳବାର ବା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଯାତ୍ରା ଦେବୀ ମଙ୍ଗଳା, ଚଣ୍ଡୀ ବା ଶକ୍ତିଙ୍କ ଉପାସନା ସହ ଜଡ଼ିତ। ବିଶେଷ କରି କାକଟପୁରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମା’ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ପୀଠରେ ଏହି ଯାତ୍ରା ଅତି ଜାକଜମକରେ ପାଳିତ ହୁଏ।
ଏହି ଯାତ୍ରାର ସବୁଠାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଦିଗ ହେଉଛି ‘ନିଆଁ-ଝାମୁ’ ବା ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା। ଏଥିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ‘ପଟୁଆ’ କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ନିଷ୍ଠାର ସହ କଠୋର ବ୍ରତ, ଉପବାସ ଏବଂ ସଂଯମତା ପାଳନ କରନ୍ତି।
ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଲମ୍ବା ଗାତ ଖୋଳାଯାଇ ସେଥିରେ କାଠ ଜଳାଇ ଉତ୍ତପ୍ତ ଅଙ୍ଗାର ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଏ। ଘଣ୍ଟ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଶଙ୍ଖର ପବିତ୍ର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ପଟୁଆମାନେ ‘ମା’ଙ୍କ ଜୟ ଜୟକାର’ କରି ସେହି ଜଳନ୍ତା ଅଙ୍ଗାର ଉପରେ ଖାଲି ପାଦରେ ଚାଲି ଚାଲି ଯାଆନ୍ତି। ଭକ୍ତଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଯେ ମାଆଙ୍କ କୃପାରୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଦରେ ନିଆଁ ବାଜେ ନାହିଁ କିମ୍ବା କୌଣସି କ୍ଷତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଲୋକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ନିଜର ମାନସିକ ପୂରଣ, ପରିବାରର ଶୁଭ ମନାସିବା କିମ୍ବା ଦୂରାରୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଧିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି କଠିନ ପୂଜା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିଥାନ୍ତି। ଏହା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ସାହସିକତା ଓ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ଏକ ପ୍ରତୀକ। ଏହି ପରମ୍ପରା ଆମ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଜୀବନ୍ତ କରି ରଖିଛି।
