ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ହେଉଛି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅବତାର ଦିବସ। ଭାଦ୍ରବ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସରେ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଦିନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା, ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ଆଦର୍ଶ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ଘରୋଇ ପୂଜାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ଦିର, ମଠ ଓ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କୃଷ୍ଣ ଜନ୍ମକୁ ନେଇ ଭଜନ, କୀର୍ତ୍ତନ, ଭାଗବତ ପାଠ ଓ ବିଶେଷ ପୂଜାର ଆୟୋଜନ କରାଯାଏ। ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ପୋର୍ଟାଲରେ ‘ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ’ର ବିଭିନ୍ନ ସ୍କନ୍ଧ ଉପଲବ୍ଧ ହେବା ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ସମାଜରେ ଭାଗବତ ପରମ୍ପରାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।
ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଅନେକ ଭକ୍ତ ଉପବାସ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଉପବାସକୁ କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ଭାବେ ନୁହେଁ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଂଯମ କରି ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବାର ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଦ୍ଧତି ଭାବେ ଭକ୍ତମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ଘରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶିଶୁ ରୂପରେ ମୂର୍ତ୍ତି ବା ଚିତ୍ରକୁ ସଜାଯାଇ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଫଳ, ମିଠା, ଖିରି ଓ ବିଭିନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଅନେକ ପରିବାରରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ଆରତି ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ।ଏହି ଆଚାରଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଭକ୍ତି, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା।
ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଜୀବନରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସଂସ୍କୃତିର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ। ଏହି ସଂସ୍କୃତିରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଓ କୃଷ୍ଣ ପରମ୍ପରା ସହ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ଲୀଳା ସମ୍ପର୍କିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ବାର୍ଷିକ ନୀତିରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ରଖେ।ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ପରେ ‘ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଲୀଳା’ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଭିନ୍ନ ବେଶ ଓ ନୀତି ପାଳନ ହୋଇଥାଏ। ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ‘କୃଷ୍ଣ ବଳରାମ ବେଶ’ ଭାଦ୍ରବ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହି ଅବସରରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ବଳରାମ ରୂପରେ ସଜ୍ଜିତ କରାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଓଡ଼ିଶାରେ କୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ଭକ୍ତିକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଅଲଗା ଧାରା ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ବ୍ୟାପକ ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ପରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଲ୍ୟ ଓ କିଶୋର ଲୀଳାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଅନେକ ପରମ୍ପରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ‘ନନ୍ଦୋତ୍ସବ’, ‘ବନଭୋଜି ବେଶ’, ‘କାଳୀୟ ଦଳନ ବେଶ’ ଓ ‘କୃଷ୍ଣ ବଳରାମ ବେଶ’ ଭଳି ନୀତି ଏହି ଲୀଳା ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା କେବଳ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଭାବେ ରହିନଥାଏ; ଏହା ମନ୍ଦିରର ନୀତି, ବେଶ, ଭୋଗ ଓ ଭକ୍ତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପରମ୍ପରାରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ଏହି କାରଣରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଉତ୍ସବକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିକୁ ବୁଝିବା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ।
ଓଡ଼ିଶାର ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ଥାନ ବହୁତ ଗଭୀର। ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ ଘରେ ଘରେ ପାଠ ହେବାର ପରମ୍ପରା ଗଢ଼ି ଉଠିଛି। ଭାଗବତର କୃଷ୍ଣଲୀଳା ଓ ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ଓଡ଼ିଆ ଲୋକଜୀବନରେ ନୈତିକତା, ଭକ୍ତି ଓ ଧର୍ମଚିନ୍ତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି। ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ସମୟରେ ଭାଗବତ ପାଠ, ହରିନାମ ସଂକୀର୍ତ୍ତନ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ବାର୍ତ୍ତାକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏହାରେ ପରିବାରର ବୟସ୍କଙ୍କଠାରୁ ଶିଶୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ପରମ୍ପରାକୁ ଆଗକୁ ନେବାର ସୁଯୋଗ ପାଆନ୍ତି।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଶିକ୍ଷାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନିଷ୍କାମ କର୍ମ, ଧର୍ମ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ମିଳିଛି। ତେଣୁ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ କେବଳ ଏକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ; ଏହା ନିଜ ଜୀବନରେ ଧର୍ମ ଓ ନୈତିକତାର ମୂଲ୍ୟକୁ ପୁନର୍ବାର ସ୍ମରଣ କରିବାର ଏକ ଅବସର। ଓଡ଼ିଶାର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପର୍ବର ଆଉ ଏକ ବିଶେଷ ଦିଗ ହେଉଛି ଜଗନ୍ନାଥ ଭାବନା। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନୀତି ଓ କୃଷ୍ଣଲୀଳା ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଅନନ୍ୟ କରିଛି।
ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଓଡ଼ିଶାରେ ଭକ୍ତି, ପରମ୍ପରା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ। ଘରର ପୂଜାଘରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମଠ, ମନ୍ଦିର ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ବିଶେଷ ନୀତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସବୁଠି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିର ଅଲଗା ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ବିଶେଷକରି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ସହ କୃଷ୍ଣଲୀଳାର ସମ୍ପର୍କ ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଚେତନାକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ଦେଇଛି। ତେଣୁ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଆଜି ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏକ ତିଥି ନୁହେଁ; ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଜୀବନ, ଭକ୍ତି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଅଂଶ।
