ମିଶନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦ ଥିଲେ - ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା

             ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା କେବଳ ଏକ ନାମ କିମ୍ବା ଚରିତ୍ର ନୁହେଁ, ଜନଜାତି ଏବଂ ଜନଜାତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା । ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ଧାର୍ମିକ ଚେତନା, ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ମହିଳା ସମ୍ମାନ, ଉପନିବେଶବାଦ ବିରୋଧୀ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗଭୀର ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ନିଜର ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ଐତିହାସିକ ଏବଂ ଜାତୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ, ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଯିଏ ସେହି ସମୟର ଆଦିବାସୀ ସମାଜର ସୀମାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଶ ଏବଂ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଅମୂଲ୍ୟ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ । ବିର୍ସା କିପରି ଧର୍ମାନ୍ତରିକରଣ, ମିଶନାରୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟ ଷଡଯନ୍ତ୍ର ବିରୋଧରେ ସଂଘର୍ଷ କରିଥିଲେ ତାହା ଆଜିର ସମାଜ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦାୟୀ । 

ବିର୍ସାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ଉଲିହାଟୁ ଠାରେ ହୋଇଥିଲା। ମାତ୍ର ୨୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ସେ ସମ୍ବଳହୀନତା ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଭୟଙ୍କର ପରିସ୍ଥିତିରେ ଜଡ଼ିତ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ନବଜାଗରଣର ଏକ ଲହରୀ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ସମଗ୍ର ଜନଜାତି ସମାଜ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରିଆସିଛି । ପିଲାଦିନରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ଆଶୀର୍ବାଦପ୍ରାପ୍ତ ବିର୍ସା ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସାମାଜିକ କୁକର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କଠାରୁ ସେମାନଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବନବାସୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ । ସନାତନ ଧର୍ମ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କ ସହ କିପରି ସାହସିକତାର ସହ ଲଢେଇ ଲଢିବା ସହ ଜନଜାତିଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସନାତନ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ବିଶେଷ ଦାବି ମଧ୍ୟ ରଖିଥିଲେ । 

ପିଲାଦିନରୁ ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିର୍ସା ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ କୁକର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲେ । ସେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କଠାରୁ ସେମାନଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବନବାସୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ । ବ୍ରିଟିଶ ଏବଂ ମିଶନାରୀଙ୍କ ନର୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ବନବାସୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲେ ।  ଭଗବାନ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ଧାର୍ମିକ ଚେତନା, ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଉପନିବେଶବାଦ ବିରୋଧୀ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗଭୀର ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ନିଜର ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ।

ବ୍ରିଟିଶମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ମିଶନାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଣିଥିଲେ । ଯେହେତୁ ଏମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ମିଶନାରୀ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ମୂଳଦୁଆକୁ ମଜବୁତ କରିବା, ସେମାନେ ବନବାସୀଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ସନାତନ ଧର୍ମ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଧର୍ମାନ୍ତରିତ କରି ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଥିଲେ। ବିପରୀତରେ, ସେମାନେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମକୁ ସମାନତାର ପଥ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସମାନ ସୁଯୋଗ ବୋଲି ଓକିଲାତି କରିଥିଲେ।

ଯଦି ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ମିଶନାରୀମାନେ ସମାଜ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ କାମ କରୁଥିଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ବିର୍ସାଙ୍କ ଧର୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନକରି ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ହୋଇନଥିଲା। ପାଦ୍ରି ମାନେ ବିର୍ସାଙ୍କୁ ଧର୍ମାନ୍ତରିତ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମାନ୍ତରିତ ହେବା ପରେ ହିଁ ସେ ଚାଇବସା  ଇଂରାଜୀ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପ୍ରବେଶ ପାଇଲେ। ବିର୍ସା ଯଦିଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଦିବାସୀ ଏବଂ ସନାତନ ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ ଥିଲା। ବିର୍ସା ତାଙ୍କ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷାରୁ ହିଁ ସେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାରକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ କିପରି ମୁକାବିଲା କରିବେ ସେ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଯେତେବେଳେ ମିଶନାରୀ ସ୍କୁଲ କହୁଥିଲା, "ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କର କେବଳ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଅଛି। ସେମାନେ ଯାଦୁବିଦ୍ୟାର ନଗ୍ନ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ପରମ୍ପରା ନାହିଁ। ସେମାନେ କୌଣସି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଧର୍ମର ଅନୁଗାମୀ ନୁହଁନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ସାଂସ୍କୃତିକ ଚେତନା ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କର ପରମ୍ପରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ, ଅଦରକାରୀ, ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଅଭାବ ଏବଂ ଏକ ସମସାମୟିକ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସମାଜରେ ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ନାହିଁ।" ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଏବଂ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ କଠୋର ବୋଲି କହୁଥିବା ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବିର୍ସା ସ୍ଵରଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲେ। ସେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ, “ଧର୍ମ କେବେ ମାନବ ଜାତି, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ପରମ୍ପରା କିମ୍ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ଆତ୍ମାକୁ ଅପମାନିତ କରାଯିବା କଥା ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ନାହିଁ  । ଏପରି କରୁଥିବା ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଧର୍ମର ବିରୋଧୀ।”

ମିସନରୀମାନଙ୍କ ମନମୁଖୀ ନିୟମ ଏବଂ ଅଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ଅନୁସରଣ କରିବା ବିର୍ସାଙ୍କ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ଥିଲା। ସେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମକୁ ଏକ ବୋଝ ପରି ବହନ କରୁଥିଲେ। ସ୍କୁଲରେ, ପାଦ୍ରୀ- ମୁଣ୍ଡା ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ବିରୁଦ୍ଧରେ କଥା କହିଥିଲେ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରତିବାଦ କଲେ, ବିର୍ସାଙ୍କୁ ବହିଷ୍କାର କରାଯାଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ବିର୍ସା ତାଙ୍କ ଜିନିଷପତ୍ର ପ୍ୟାକ୍ କରିବାକୁ ତାଙ୍କ କୋଠରୀକୁ ଗଲେ, ଛାତ୍ରମାନେ ପଚାରିଲେ, "ବିରସୁ, ତୁମେ କେଉଁଠାକୁ ଯାଉଛ?" ବିର୍ସା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ମୋର ଧର୍ମ, ଆମେ ଭୁଲିଯାଇଥିବା ଧର୍ମ ଖୋଜିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ବିର୍ସା ବହିଷ୍କାର ପରେ ଗାଁକୁ ଫେରିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ଭବ୍ୟ ସ୍ୱାଗତ କରାଯାଇଥିଲା। ବିର୍ସା କୁହନ୍ତି “ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିଜ ଧର୍ମ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ।“ ବିର୍ସା ସ୍କୁଲ ଛାଡି ଘରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମାଆ କୁହନ୍ତି, "ତୁମେ କ'ଣ କହୁଛ! ତୁମର ବାପା, ସୁଗନ୍ନା ମୁଣ୍ଡା ଏହି ସ୍କୁଲ ପାଇଁ କେତେଥର ଆଣ୍ଠୁ ମାଡ଼ି ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଁଇଥିଲେ ?" ବିର୍ସା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ସେ ଭୁଲ କରିଥିଲେ। ଯଦି ସେ ମୋତେ ମୋର ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତେ ତେବେ ଭଲ ହୋଇଥାନ୍ତା।" ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚ, ଏହି ଟୋପି, ଏହି ଲୁଥେରାନ୍, ଏହି ପ୍ରୋଟେଷ୍ଟାଣ୍ଟ, ଏହି କ୍ୟାଥୋଲିକ୍ ମାନେ ବିର୍ସାଙ୍କୁ ବଦଳାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। ବିର୍ସା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କର ପଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବ । 

୧୮୯୧ ମସିହାରେ, ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ଆନନ୍ଦ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ କରିଥିଲେ। ସେ ବେଦ, ପୁରାଣ, ଉପନିଷଦ, ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ ଏବଂ ଗୀତା ଭଳି ଧାର୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ବିର୍ସା ଆନନ୍ଦଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଗୁରୁ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରି ସେ କହିଲେ, "ଯେହେତୁ ବେଦ ପ୍ରଥମ, ମୋର ପ୍ରଥମ ଜ୍ଞାନ ସେହି ବୈଦିକ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ହେବା ଉଚିତ।" ବିର୍ସା ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଯେ ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଧର୍ମ, ଯାହାର ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ପହଁରିବା ଉଚିତ। ସେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନିଟି ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସନାତନ ରୀତି ଅନୁସାରେ ଜୀବନଯାପନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

ବିର୍ସା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ଧର୍ମ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ମିଶନାରୀଙ୍କ ବର୍ଦ୍ଧିତ ଶକ୍ତିକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ଧର୍ମକୁ ବର୍ଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ବିର୍ସା ନିଜ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କହିଲେ, ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ଧର୍ମ ଛାଡି ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଫେରିଗଲେ। ବିର୍ସା ଆର୍ଥିକ, ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରତିରୋଧ ବ୍ରିଟିଶ ଏବଂ ଚର୍ଚ୍ଚର ପାଦ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦୋହଲାଇ ଦେଇଥିଲା। ସେମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରି ନଥିଲେ ଯେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଆଦିବାସୀ ସେମାନଙ୍କ ମିଶନ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପଥର ପରି ଠିଆ ହେବ। ତେଣୁ, ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରାଚୀରକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।

ଇଂରେଜ ସରକାର ନିକଟରେ ବିର୍ସା ବିଭିନ୍ନ ଦାବି ରଖିଥିଲେ, ସେଗୁଡିକ ହେଲା, ଆମେ ଜୋରଜବରଦସ୍ତ କର ଦେବୁ ନାହିଁ, ଆର୍ଥିକ ଶୋଷଣ ବନ୍ଦ କରାଯିବା ଉଚିତ, ଶ୍ରମ ସହିତ ସମାନ ମଜୁରୀ ଦେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯିବା ଉଚିତ, ସରକାର ପୀଡିତ ବନବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁମାନେ ବନବାସୀଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ବନବାସୀଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପରି ସମାନ ସୁବିଧା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପତ୍ତି, ଜମି, କୃଷି, ପର୍ବତ ଏବଂ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ଜମିଦାର ଏବଂ ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଶେଷ କରିବା ଏବଂ ବନବାସିଙ୍କର ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ସମାନ ଅଧିକାର ରହିବା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା, ଜମିକୁ କରମୁକ୍ତ ଘୋଷଣା କରାଯିବା ଉଚିତ, ସରକାର ବନବାସୀ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବା ଉଚିତ, ବନବାସୀଙ୍କ ଧର୍ମାନ୍ତରୀକରଣ ରୋକିବା ପାଇଁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ମିଶନାରୀଙ୍କୁ ନିଷେଧ କରାଯିବା ଉଚିତ।

ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ଆନ୍ଦୋଳନ ଜନ ଆନ୍ଦୋଳନର ମୋଡ଼ ନେଇଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀମାନେ ବିର୍ସାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସରକାରଙ୍କୁ ଏକ ରିପୋର୍ଟ ପଠାଇଥିଲେ। ରିପୋର୍ଟରେ ବିର୍ସାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ବିର୍ସାଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଜାରି କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଗିରଫ କରି ପାରିନଥିଲେ । ଡେପୁଟି ସୁପରିଣ୍ଟେଣ୍ଡେଣ୍ଟ ଜି. ଆର. କେ. ମେୟର୍ସଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ଜିଲ୍ଲା ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟମାନଙ୍କର ଏକ ବୈଠକ ଡକାଯାଇଥିଲା। ସରକାରୀ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବା, ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ପୋଲିସ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଏବଂ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନରେ ଅଶାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ବିର୍ସାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଫୌଜଦାରୀ ଅଭିଯୋଗ ଦାୟର କରାଯାଇଥିଲା। ଧାରା 353 ଏବଂ 505 ଅନୁଯାୟୀ ବିର୍ସା ଏବଂ ତାଙ୍କର ନଅ ଜଣ ଅନୁଗାମୀଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିବା ପାଇଁ ୱାରେଣ୍ଟ ଜାରି କରାଯାଇଥିଲା। ପରେ ବିର୍ସା ଗିରଫ ହୋଇଥିଲେ । 

ତତ୍କାଳୀନ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଗଭର୍ଣ୍ଣର କହିଥିଲେ, "ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିର୍ସାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡା ଜେଲରେ ଅଛନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ ଶାନ୍ତ ଅଛି ବୋଲି ଭାବନ୍ତୁ ନାହିଁ । ପ୍ରକୃତରେ, ବିର୍ସାଙ୍କ କାରାଗାରରେ ସରକାର ବାରୁଦର ଏକ ପିଠା ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ତାଙ୍କ ସଂଘର୍ଷରୁ ଏକ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ୍ ଜଳିବ ଏବଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତକରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେବ।" ରିପୋର୍ଟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲା ଯେ ବିର୍ସାଙ୍କ ମୁକ୍ତି ୧୮୫୭ ବିପ୍ଳବ ପରି ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିବ।

ବିର୍ସା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କୁ ଧାରା 505 ଅନୁଯାୟୀ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । ମୁଖ୍ୟ ଅପରାଧ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଇ ବର୍ଷ ସଶ୍ରମ କାରାଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଦଙ୍ଗା ପାଇଁ ସ୍ୱଳ୍ପକାଳୀନ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ବିର୍ସାଙ୍କୁ 50 ଟଙ୍କା ଜରିମାନା କରାଯାଇଥିଲା। ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ 20 ଟଙ୍କା ଜରିମାନା କରାଯାଇଥିଲା । ବିର୍ସାଙ୍କୁ ରାଞ୍ଚିର ହଜାରିବାଗ ଜେଲକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା।

୧୯୦୦ ମସିହା ମେ ୩୦ ତାରିଖରେ, ବିର୍ସା ହଇଜାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଖବର ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା। ଦାବି କରାଯାଇଥିଲା ଯେ ଜୁନ୍ ୯ ତାରିଖ ସକାଳେ ସେ ରକ୍ତ ବାନ୍ତି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁର୍ବଳତା ଯୋଗୁଁ ସେ ଅଚେତ ହୋଇଗଲେ। ସକାଳ ୯ ଟାରେ ସେ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଏହି ଦୁନିଆ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।

ବିର୍ସାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଜେଲ କର୍ମଚାରୀମାନେ ରାଞ୍ଚି ଡିଷ୍ଟିଲେରୀ ନିକଟ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ନଦୀ ଘାଟରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଦାହ କରିଥିଲେ, ଯାହାକି ବର୍ତ୍ତମାନର ଲାଲପୁରରେ ଅବସ୍ଥିତ କୋକରକୁ ଯିବା ରାସ୍ତାରେ ଥିଲା। ଯଦିଓ ଜେଲ ଅଧିକାରୀମାନେ ଦାବି କରିଥିଲେ ଯେ ବିର୍ସା ହଇଜାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ବିର୍ସାଙ୍କ ସମର୍ଥକମାନେ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ଜିଦ୍ ଧରିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କୁ ବିଷ ଦିଆଯାଇଥିଲା । 

ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂସ୍କୃତି ପରମ୍ପରା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ, ବିରସା ମୁଣ୍ଡା ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅମର ।