ଇତିହାସ, ପୌରାଣିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନା ଓ ଲୋକଜୀବନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ । ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୀତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ସବ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତା, ଦର୍ଶନ, ଲୋକସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟର ଅନନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ । ସେହି ସମସ୍ତ ପର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବା ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଐତିହାସିକ ପର୍ବ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ।
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ପାଳିତ ଏହି ପର୍ବରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ବଡ଼ଭାଇ ବଳଭଦ୍ର, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଏବଂ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ରତ୍ନସିଂହାସନରୁ ପହଣ୍ଡିରେ ଆଣି ସ୍ନାନବେଦୀ ଉପରେ ୧୦୮ଗରା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକୂପର ଜଳରେ ମହାସ୍ନାନ କରାଯାଏ । ଏହି ପର୍ବ ରଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସୂଚନା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । 'ଦେବସ୍ନାନ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ । 'ପୂର୍ଣ୍ଣିମା' ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ତିଥି । ଏହି ଦିନ ଦେବବିଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ, ଚନ୍ଦନ, ଔଷଧୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଜଳରେ ଅଭିଷେକ କରାଯାଏ ।
ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ଏହି ସ୍ନାନ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ବିଧି ନୁହେଁ; ଏହା ମଣିଷ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ସଜୀବ ପ୍ରତୀକ । ମହାପ୍ରଭୁ ମାନବ ସମାଜ ପରି ଜନ୍ମ, ସ୍ନାନ, ଅସୁସ୍ଥତା, ବିଶ୍ରାମ ଓ ଯାତ୍ରାର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ଏହା ଜଗନ୍ନାଥ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦର୍ଶନ । ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଉଲ୍ଲେଖ ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣ, ବିଶେଷକରି ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର 'ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ', ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣ ଓ ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟ ଆଦିରେ ମିଳେ ।
ପୌରାଣିକ କଥାନୁସାରେ, ମାଳବ ଦେଶର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇବା ପରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ପ୍ରଥମ ମହାସ୍ନାନ କରାଯାଇଥିଲା । ସେହି ଦିନଠାରୁ ଏହି ପରମ୍ପରା ଅବିରତ ଭାବରେ ପାଳିତ ହୋଇଆସୁଛି । ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ତିଥିକୁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଦିବସ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ । ତେଣୁ ଏହି ଦିନ ତାଙ୍କର 'ଜନ୍ମାଭିଷେକ' ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରାଯାଏ ।
ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ଯେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସ୍ନାନ ଦର୍ଶନ କରିବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ । ଏହି ଦିନ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରେ । ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କେବଳ ଆଚାର ନୁହେଁ, ବରଂ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦାୟକ ମହାପର୍ବ ଅଟେ । ଜଗନ୍ନାଥ ଦର୍ଶନର ଏକ ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଣିଷର ଭଳି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ । ଦେବସ୍ନାନ ପରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜ୍ୱର ହୁଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ । ସେ ଅଣସର ଗୃହରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ଔଷଧ ସେବନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୁସ୍ଥ ହେବା ପରେ ନବଯୌବନ ବେଶରେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି । ଏହା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ଦିଏ ଯେ ଈଶ୍ୱର ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ସହଭାଗୀ ।
ଐତିହାସିକ ଗବେଷଣା ଅନୁଯାୟୀ, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ସ୍ନାନଯାତ୍ରାର ପରମ୍ପରା ପ୍ରାୟ ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ପାଳିତ ହୋଇଆସୁଛି । ଗଙ୍ଗ ବଂଶୀୟ ରାଜା ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗଦେବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗଜପତି ରାଜାମାନେ ଏହି ପର୍ବକୁ ରାଜକୀୟ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ଦେଇଥିଲେ । 'ମାଦଳାପାଞ୍ଜି'ରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନଯାତ୍ରାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ମିଳେ, ଯେଉଁଠାରେ ନୀତି, ସେବାୟତଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ନିୟମର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କେବଳ ମନ୍ଦିର କେନ୍ଦ୍ରିକ ପର୍ବ ନୁହେଁ । ଏହି ଦିନ ଘରେ ଘରେ ତୁଳସୀ ପୂଜା, ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି, ଭଜନ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ମହାପ୍ରସାଦ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ । ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଛୋଟ କାଠର ଜଗନ୍ନାଥ ବିଗ୍ରହଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ । ଲୋକକବି, ପାଲା, ଦାସକାଠିଆ ଓ ଭଜନ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ପର୍ବର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଆସିଛି । ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକସାହିତ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛି ।
ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ରଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସ୍ନାନ ପରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଅଣସରକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ରଥ ନିର୍ମାଣ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପହଞ୍ଚେ । ଅଣସର ପରେ ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ତା'ପରେ ମହାରଥଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କେବଳ ଓଡ଼ିଶାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଓ ବିଦେଶରେ ଥିବା ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ବିଶେଷକରି ଇସ୍କନ୍ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପର୍ବ ଧୁମଧାମରେ ପାଳିତ ହୁଏ । ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୁଗରେ ସ୍ନାନଯାତ୍ରାର ଲାଇଭ ପ୍ରସାରଣ ଲକ୍ଷାଧିକ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱର ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ପର୍ବ ସହ ଯୋଡ଼ି ରଖୁଛି । ଏହା ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରସାରର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉଦାହରଣ ।
ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ନୁହେଁ; ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି, ଦର୍ଶନ, ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଓ ସାମାଜିକ ଏକତାର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ । ପୌରାଣିକ କାହାଣୀଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଧୁନିକ ସମାଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପର୍ବ ଭକ୍ତି, ସମର୍ପଣ ଓ ମାନବିକତାର ଅମୂଲ୍ୟ ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରିଆସୁଛି ।
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ନୀତିକାନ୍ତି, ପାହାଣ୍ଡି, ସ୍ନାନବେଦୀ, ୧୦୮ କଳସ ଅଭିଷେକ ଓ ହାତୀବେଶ
ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପାଳିତ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କେବଳ ଏକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ; ଏହା ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରୁଣା ସେବା ପରମ୍ପରା, ବୈଦିକ ଆଚାର, ଶୈବ, ଶାକ୍ତ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଦର୍ଶନର ସମନ୍ୱୟ ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଜୀବନ୍ତ ପରିଚୟ । ବର୍ଷରେ କେବଳ ଏହି ଦିନ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସୁଦର୍ଶନ ରତ୍ନସିଂହାସନ ଛାଡ଼ି ସ୍ନାନବେଦୀକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି । ଲକ୍ଷାଧିକ ଭକ୍ତ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବର୍ଷସାରା ଅପେକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି । ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ବିଶେଷ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚାଲିଥାଏ । ଦଇତାପତି, ପୁଷ୍ପାଳକ, ସୁଆର, ମେକାପ, ଖୁଣ୍ଟିଆ, ପତ୍ରିମହାପାତ୍ର, ଗରାବଡୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସେବାୟତମାନେ ନିଜ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରନ୍ତି । ସ୍ନାନବେଦୀକୁ ସଜାଯାଏ । ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲ, ବେଲପତ୍ର, ତୁଳସୀ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଖାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୀତି ଓ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ହୋଇଥାଏ ।
ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ନୀତି ହେଉଛି ସୁନାକୂଅ(ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକୂପ)ରୁ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ । ଏହି କୂଅ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ସାଧାରଣ ସମୟରେ ଏହାକୁ ବନ୍ଦ ରଖାଯାଏ । ବର୍ଷକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଥର ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପାଇଁ ସେଥିରୁ ଜଳ ଉଠାଯାଏ । ଗରାବଡୁ ସେବକମାନେ ଶୁଦ୍ଧାଚାର ପାଳନ କରି ୧୦୮ଟି କଳସରେ ଏହି ଜଳ ଭରନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳସକୁ ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲମାଳା, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ଓ ପୂଜା ମାଧ୍ୟମରେ ପବିତ୍ର କରାଯାଏ । ଏହି ଜଳରେ କର୍ପୂର, ଚନ୍ଦନ, କେଶର, ଅଗରୁ, ଗୋଲାପ, ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ କରାଯାଏ । ଏହା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ନୁହେଁ, ପ୍ରାଚୀନ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଜ୍ଞାନର ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ । ସ୍ନାନଯାତ୍ରାର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି ପହଣ୍ଡି ବିଜେ । 'ପହଣ୍ଡି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଝୁଲି ଝୁଲି ଗମନ କରିବା । ଦଇତାପତି ସେବକମାନେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କାନ୍ଧରେ ବହନ କରି ଧୀରେ ଧୀରେ ରତ୍ନସିଂହାସନରୁ ସ୍ନାନବେଦୀକୁ ନେଇଯାନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ ସୁଦର୍ଶନ, ପରେ ବଳଭଦ୍ର, ତା'ପରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସବୁଶେଷରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ବିଜେ କରନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ଘଣ୍ଟ, କାହାଳୀ ଓ ମର୍ଦ୍ଦଳ ବାଜେ, ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନିରେ ସମଗ୍ର ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରକମ୍ପିତ ହୁଏ, "ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ" ଧ୍ୱନିରେ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ମୁଖରିତ ହୋଇଉଠେ, ବୈଦିକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୂକ୍ତ ପାଠ କରନ୍ତି, ଭକ୍ତମାନେ ହୁଳହୁଳି ଓ ହରିବୋଲ ଧ୍ୱନି କରନ୍ତି । ଏହି ପହଣ୍ଡି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଶ୍ୟାବଳୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ।
ସ୍ନାନବେଦୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ କୋଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଉଚ୍ଚ ପଥର ନିର୍ମିତ ମଞ୍ଚ । ଇତିହାସବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମତରେ ଏହି ବେଦୀ ଗଙ୍ଗବଂଶୀୟ ଶାସନ କାଳରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦର୍ଶନ କରିପାରନ୍ତି । ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ଯେଉଁ ଦର୍ଶନ ସୀମିତ, ସ୍ନାନବେଦୀରେ ତାହା ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସର୍ବଜନୀନ ଦର୍ଶନର ପ୍ରତୀକ । ଦେବସ୍ନାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ୧୦୮ କଳସର ବିଶେଷ ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି । ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ୧୦୮ ସଂଖ୍ୟାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ଏହା୧୦୮ ଉପନିଷଦ,୧୦୮ ଦିବ୍ୟନାମ, ୧୦୮ ଜପମାଳା, ୧୦୮ ଶକ୍ତିପୀଠ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରମ୍ପରା, ବୈଦିକ ଜ୍ୟୋତିଷର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏହି ୧୦୮ କଳସର ଜଳରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଚାରି ବିଗ୍ରହଙ୍କୁ ମହାସ୍ନାନ କରାଯାଏ । ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ର, ପୁରୁଷସୂକ୍ତ, ନାରାୟଣ ସୂକ୍ତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅଭିଷେକ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ସ୍ନାନ ସମାପ୍ତି ପରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଗଜବେଶ ବା ହାତୀବେଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ବେଶର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅନେକ ମତ ପ୍ରଚଳିତ - ଓଡ଼ିଶାକୁ ଆସିଥିବା ଗଣପତି ଭଟ୍ଟ ନାମକ ଜଣେ ଗଣେଶ ଉପାସକଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ମହାପ୍ରଭୁ ଗଜାନନ ରୂପରେ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥିଲେ । ହାତୀ ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତୀକ। ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଗଜବେଶ ଜଗତର ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଐକ୍ୟର ପ୍ରତୀକ । ବୌଦ୍ଧ, ଜୈନ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର ସମନ୍ୱୟ ସ୍ୱରୂପ ଗଜବେଶ ବିକଶିତ ହୋଇଥିବାର ମତ କେତେକ ଗବେଷକ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି । ଗଜବେଶ ଦର୍ଶନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।
ଦେବସ୍ନାନ ପରେ ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି ଯେ ଅଧିକ ପରିମାଣର ଜଳସ୍ନାନ ଯୋଗୁଁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜ୍ୱର ହୁଏ । ଏହାପରେ ସେ ଅଣସର ଗୃହକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି । ପ୍ରାୟ ପନ୍ଦର ଦିନ ଧରି ସାଧାରଣ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ସମୟରେ - ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଔଷଧ ଲାଗି ହୁଏ, ଫଳ, ଔଷଧୀୟ ପାନୀୟ ଓ ହାଲୁକା ଭୋଗ ଦିଆଯାଏ, ଦଇତାପତି ସେବକମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସେବା କରନ୍ତି, ଚିତ୍ରକାର ସେବକମାନେ ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗର ରଙ୍ଗ ନବୀକରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ନୀତି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ମାନବ ଜୀବନ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାଏ ।
ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଶତାଧିକ ସେବାୟତ ବିଭିନ୍ନ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାନ୍ତି । ପ୍ରମୁଖ ସେବାୟତମାନେ - ଦଇତାପତି, ପତି ମହାପାତ୍ର, ପୁଷ୍ପାଳକ, ମେକାପ ସେବକ, ଗରାବଡୁ, ଖୁଣ୍ଟିଆ, ସୁଆର, ପାଳିଆ ପୂଜାପଣ୍ଡା, ପ୍ରତିହାରୀ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସେବାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଉଛି । ଅଣସର ସମୟରେ ଦଇତାପତି ସେବକମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ସେବା କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ସାଧାରଣ ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଦଇତା ସେବକମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ । ଅଣସର ସମୟରେ ପାଳନ ହେଉଥିବା କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ନୀତି - ଫୁଲୁରି ତେଲ ଲାଗି, ଔଷଧୀୟ ଲେପ ପ୍ରୟୋଗ, ଦଶମୂଳ କ୍ୱାଥ ଭୋଗ, ଫଳ, ପଣା ଓ ହାଲୁକା ଆହାର ନିବେଦନ, ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗର ନବ ରଙ୍ଗ ଲାଗି (ବନକଲାଗି), ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଆୟୁର୍ବେଦ, ଲୋକଔଷଧ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ ।
ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ଦିରରେ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା – ପରମ୍ପରା, ଆଞ୍ଚଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ ତୁଳନାମୂଳକ ଗବେଷଣା
ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର କଥା ଆସିଲେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ପୁରୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ନାମ ମନକୁ ଆସେ । କିନ୍ତୁ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି କେବଳ ପୁରୀରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାରେ ହଜାର ହଜାର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ବୈଷ୍ଣବ ପୀଠ ଏବଂ କେତେକ ଶୈବ ଓ ଶାକ୍ତ ପୀଠରେ ମଧ୍ୟ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜର ଲୋକସଂସ୍କୃତି, ଆଚାର, ସଙ୍ଗୀତ, ଶିଳ୍ପ ଓ ଐତିହ୍ୟକୁ ଏହି ପର୍ବ ସହ ଯୋଡ଼ିଛି ।
୧. ପୁରୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର – ମୂଳ ପରମ୍ପରାର କେନ୍ଦ୍ର
ସମସ୍ତ ଜଗନ୍ନାଥ ପରମ୍ପରାର ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ପୁରୀ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର । ଏଠାରେ ପାଳିତ ସ୍ନାନଯାତ୍ରାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ନୀତି ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏଠାକାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ - ସୁନା କୂଅରୁ ୧୦୮ କଳସରେ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ, ପହଣ୍ଡି ବିଜେ, ସ୍ନାନବେଦୀରେ ମହାସ୍ନାନ, ଗଜବେଶ, ଅନବସର ଲୀଳା, ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ, ରଥଯାତ୍ରା ପୂର୍ବର ଶେଷ ସାର୍ବଜନୀନ ଦର୍ଶନ, ଏହି ପରମ୍ପରା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାରେ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରିଛି।
୨. ସାଖୀଗୋପାଳ ଶ୍ରୀଗୋପୀନାଥ ମନ୍ଦିର
ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ସାଖୀଗୋପାଳ ମନ୍ଦିରରେ ମଧ୍ୟ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବିଶେଷ ଆଡ଼ମ୍ବରରେ ପାଳିତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀଗୋପୀନାଥଙ୍କୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ମହାସ୍ନାନ କରାଯାଏ । ମନ୍ଦିରରେ ବୈଷ୍ଣବ ଭଜନ, ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ପାଠ ଓ ମହାପ୍ରସାଦ ବଣ୍ଟନର ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ସାଖୀଗୋପାଳର ସ୍ନାନଯାତ୍ରାରେ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ପରମ୍ପରାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
୩. ବାରିପଦା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର
ମୟୂରଭଞ୍ଜର ବାରିପଦା ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶାର ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର । ଏଠାରେ ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ପରେ ରଥଯାତ୍ରା ଓ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ପୁରୀର ଅନୁକରଣରେ ପାଳିତ ହୁଏ । ରାଜପରିବାରର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ବିଶେଷ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇଛି । ସ୍ଥାନୀୟ ସାନ୍ତାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉତ୍ସବରେ ସକ୍ରିୟ ଭାଗ ନିଅନ୍ତି, ଯାହା ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଉଦାହରଣ ।
୪. କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ାର ବଳଦେବଜୀଉ ମନ୍ଦିର
କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ାର ବଳଦେବଜୀଉ ମନ୍ଦିର ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୈଷ୍ଣବ ପୀଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀବଳଦେବଙ୍କ ମହାସ୍ନାନ ବିଶେଷ ଆଡ଼ମ୍ବରରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ବଳଦେବଙ୍କୁ କୃଷି, ଶକ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଦେବତା ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିବାରୁ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର କୃଷକ ସମାଜର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏହି ପର୍ବରେ ଅଧିକ ଥାଏ ।
୫. ନୀଳଗିରି, ନୟାଗଡ଼ ଓ ଖୋର୍ଦ୍ଧାର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର
ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ରାଜପରିବାର ନିର୍ମିତ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ପାଳିତ ହେଉଛି । ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ - ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ, ନଗର ପରିକ୍ରମା, ଚନ୍ଦନ ଜଳରେ ସ୍ନାନ, ଲୋକବାଦ୍ୟ ପରିବେଷଣ ଭଳି ପରମ୍ପରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
୬. କୋରାପୁଟ, ନବରଙ୍ଗପୁର ଓ ମାଲକାନଗିରି ଅଞ୍ଚଳ
ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର ଜଗନ୍ନାଥ ପରମ୍ପରାରେ ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ । ଏଠାରେ ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ସହିତ - ଢୋଲ, ମହୁରୀ, ଆଦିବାସୀ ନୃତ୍ୟ, ଲୋକଗୀତ, ଗ୍ରାମ ସମୂହ ଭୋଜନ, ଭଳି ଆଚାର ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥାଏ । ଏହା ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ସର୍ବଜନୀନତାର ପ୍ରତୀକ ।
୭. ଇସ୍କନ୍ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ନାନଯାତ୍ରା
ଭୁବନେଶ୍ୱର, କଟକ, ରାଉରକେଲା, ବ୍ରହ୍ମପୁର ଓ ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହରରେ ଥିବା ଇସ୍କନ୍ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଧୁମଧାମରେ ପାଳିତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ମହାଅଭିଷେକ, ହରିନାମ ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ, ଭଗବଦ୍ଗୀତା ପାଠ, ଭକ୍ତିମୂଳକ ସଙ୍ଗୀତ, ପ୍ରସାଦ ବିତରଣ ପ୍ରମୁଖ ଆକର୍ଷଣ ହୋଇଥାଏ ।
ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି
ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରବାସୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ସଂଗଠନମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଜି ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଭାରତ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରାଯାଉଛି । ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର, ବ୍ରିଟେନ୍, କାନାଡା, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ, ସିଙ୍ଗାପୁର, ମରିସସ୍, ଫିଜି ଓ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ସହରରେ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଗଠନମାନେ ମହାସ୍ନାନ ଉତ୍ସବ ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି । ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତିକୁ ବିଶ୍ୱ ମଞ୍ଚରେ ପହଞ୍ଚାଇଛି ।
ଜଗନ୍ନାଥ ତତ୍ତ୍ୱ : ଭଗବାନ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟ ସମ୍ପର୍କ
ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ଯଦି କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିବା ଅସମ୍ଭବ । ଏହି ପର୍ବ ମାନବ ଜୀବନ, ପ୍ରକୃତି, ସୃଷ୍ଟି, ସମୟ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଦୃଶ୍ୟ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସ୍ନାନ, ଅନବସର, ଅସୁସ୍ଥତା, ଚିକିତ୍ସା, ନବଯୌବନ ଓ ରଥଯାତ୍ରା - ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବ ମାନବ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବରେ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ।
ଭାରତୀୟ ଧର୍ମଦର୍ଶନରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସାଧାରଣତଃ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ, ଅଜର-ଅମର ଓ ନିର୍ବିକାର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଦର୍ଶନରେ ଈଶ୍ୱର ଭକ୍ତଙ୍କ ପରିବାରର ଜଣେ ସଦସ୍ୟ ।
ସେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଅସୁସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି, ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ଔଷଧ ସେବନ କରନ୍ତି, ପୁନର୍ବାର ସୁସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି, ଭକ୍ତଙ୍କ ସହ ରଥରେ ବାହାରକୁ ଆସନ୍ତି । ଏହି ମାନବୀୟ ରୂପ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଦେବଦେବୀଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ଦେଇଛି । ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରକାଶ । ସ୍ନାନ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି ସହ ଏକାତ୍ମତା, ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସ୍ୱୀକୃତି, ନୂତନ ଶକ୍ତିର ଆରମ୍ଭ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁନର୍ଜାଗରଣ, ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ରର ନିରନ୍ତରତା । ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପରେ ବର୍ଷା ଋତୁର ଆଗମନ ଯେପରି ପ୍ରକୃତିକୁ ନବଜୀବନ ଦେଇଥାଏ, ସେହିପରି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ ନବ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରତୀକ ।
ଅଣସର
ଦେବସ୍ନାନ ପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅନବସର କେବଳ ରୋଗଭୋଗର କାହାଣୀ ନୁହେଁ; ଏହା ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସାଧନାର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ । ଯେପରି ମଣିଷ ଜୀବନରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପରେ ବିଶ୍ରାମ ଆବଶ୍ୟକ, ସଫଳତା ପରେ ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ, କ୍ଲାନ୍ତି ପରେ ପୁନର୍ଜୀବନ ଆବଶ୍ୟକ, ସେହିପରି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଅନବସର ମଣିଷକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ନୀରବତା ଓ ବିଶ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ଏକ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅଂଶ ।
ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ
ଅନବସର ପରେ ଯେତେବେଳେ ମହାପ୍ରଭୁ ନବଯୌବନ ବେଶରେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାହା କେବଳ ନୂତନ ସଜସଜ୍ଜା ନୁହେଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ଧକାର ପରେ ଆଲୋକ ଆସେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଷ୍ଟ ପରେ ଆଶା ଆସେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସାଦ ପରେ ନୂତନ ଉତ୍ସାହ ଜନ୍ମ ନିଏ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଜୀବନର ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟ । ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ ମଣିଷକୁ ନିରାଶା ନୁହେଁ, ନବ ଆରମ୍ଭର ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଥାଏ ।
ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କେବଳ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବାର୍ଷିକ ମହାସ୍ନାନ ନୁହେଁ; ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ହଜାର ବର୍ଷର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନା, ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା ଏବଂ ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ । ଏହି ପର୍ବରେ ପୁରାଣ, ବୈଦିକ ପରମ୍ପରା, ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତି, ବୈଷ୍ଣବ ଦର୍ଶନ, ଶୈବ-ଶାକ୍ତ ପ୍ରଭାବ, ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଏକ ସୂତ୍ରରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଛି ।
ଦେବସ୍ନାନରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମାନବ ଭଳି ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ଅନବସରରେ ତାଙ୍କୁ ଅସୁସ୍ଥ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ଔଷଧ ଦିଆଯାଏ, ପରେ ନବଯୌବନ ବେଶରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ଭକ୍ତଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି । ଏହି ଲୀଳା ମଣିଷକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଜୀବନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବିଶ୍ରାମ, ପୁନର୍ଜୀବନ ଓ ନୂତନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟ ।
ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପର୍ବ ଭକ୍ତି, ଭ୍ରାତୃତ୍ୱ, ସାମାଜିକ ସମାନତା, ପରିବେଶ ସଚେତନତା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐକ୍ୟର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାର କରେ । ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରସାରଣ, ଧାର୍ମିକ ପର୍ଯ୍ୟଟନ, ଗବେଷଣା ଓ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଓଡ଼ିଆ ସମୁଦାୟର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏହି ପର୍ବକୁ ଆହୁରି ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ କରିଛି ।
ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଏହି ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରେ ଯେ "ଜଗନ୍ନାଥ କେବଳ ଓଡ଼ିଶାର ନୁହେଁ, ସେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱମାନବର ନାଥ।"
ସାରାଂଶ : ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ମହାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ବ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ୧୦୮ କଳସ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହା ପରେ ହାତୀବେଶ, ଅଣସର, ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ରଥଯାତ୍ରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନୀତିକାନ୍ତି ଚାଲିଥାଏ । ଏହି ପର୍ବ ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା ସହିତ ସାମାଜିକ ସମାନତା, ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ, ପର୍ଯ୍ୟଟନ, ଲୋକକଳା, ପରିବେଶ ସଚେତନତା ଓ ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଏକ ଅନନ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ । ପୁରାଣ, ମାଦଳାପାଞ୍ଜି, ଐତିହାସିକ ଦଲିଲ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣା ଏହାର ପ୍ରାଚୀନତା ଓ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ । ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କେବଳ ଏକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ; ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଜୀବନ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ବିଶ୍ୱମାନବତାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ପ୍ରତୀକ ।
