ଭୁବନେଶ୍ୱର, ୧୭ ଜୁନ୍ ୨୦୨୬: ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକପର୍ବ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନର ସ୍ଥାନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ରଜ ପର୍ବର ଚତୁର୍ଥ ତଥା ଶେଷ ଦିନରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ଏହି ଲୋକାଚାର ଧରିତ୍ରୀ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଅଗାଧ ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମର ପରିଚୟ ବହନ କରେ । ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏହି ପର୍ବ ପାଳିତ ହୋଇଆସୁଛି ଏବଂ ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଜୀବନଶୈଳୀ, କୃଷି ସଂସ୍କୃତି ଓ ଲୋକବିଶ୍ୱାସର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଛି ।
‘ବସୁମତୀ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଧରିତ୍ରୀ ମାତା । ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଜୀବନଦାତ୍ରୀ ମାତା ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ । ମାଟି ଅନ୍ନ ଦିଏ, ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ, ଗଛ ଓ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଏ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଜୀବଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଧାର ହୋଇ ରହିଥାଏ । ସେଥିପାଇଁ ଧରିତ୍ରୀକୁ ମା’ର ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି । ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ ପର୍ବ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଜୀବନଦାତ୍ରୀ ଶକ୍ତି ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଯାଏ ।
ରଜ ପର୍ବ ସହ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି । ଓଡ଼ିଆ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ରଜର ତିନି ଦିନ ଧରି ଧରିତ୍ରୀ ମାତା ଋତୁମତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ଚାଷ, ଖୋଳାଖୋଳି କିମ୍ବା ମାଟିକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା କୌଣସି କାମ କରାଯାଏ ନାହିଁ । ଭୂମିକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦିଆଯାଏ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଧରିତ୍ରୀ ମାତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରାଯାଇ ନବସୃଷ୍ଟି ଓ ଉର୍ବରତାର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ ।
ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଦିନ ସକାଳୁ ଘରର ମହିଳାମାନେ ସ୍ନାନ କରି ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରନ୍ତି । ଘର ଅଗଣା, ତୁଳସୀ ଚଉରା ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳୀକୁ ସଫା କରାଯାଏ । ଗୋବର ଓ ମାଟିରେ ଲିପାପୋଛା କରାଯାଇ ଚାଉଳ ଗୁଣ୍ଡରେ ସୁନ୍ଦର ଝୋଟି-ଚିତା ଅଙ୍କନ କରାଯାଏ । ଏହି ଝୋଟିରେ ପଦ୍ମ, ଶଙ୍ଖ, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଧାନ ଶୀଷ ଭଳି ପ୍ରତୀକ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭତାର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ ।
ପୂଜା ପାଇଁ ସାଧାରଣତଃ ଏକ ପଥର, ଶିଳପୁଆ କିମ୍ବା ଧାନ କୁଟିବା ଶିଳକୁ ଧରିତ୍ରୀ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ସଜାଯାଏ । ଏହାକୁ ହଳଦୀ, ଚନ୍ଦନ, ସିନ୍ଦୂର, ଫୁଲ ଓ ଆମ୍ବପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ କରାଯାଏ । ପରେ ଦୀପ, ଧୂପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଏ । ସ୍ନାନ ବିଧିରେ ହଳଦୀ ପାଣି, ଦୁଧ, ଦହି, ଚନ୍ଦନ ମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ପଞ୍ଚାମୃତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ ।
ବସୁମତୀ ସ୍ନାନର ଅନ୍ୟତମ ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଏଥିରେ ନାରୀମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା । ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିରେ ନାରୀ ଓ ଧରିତ୍ରୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ସୃଜନଶୀଳ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ଯେପରି ନାରୀ ନୂତନ ଜୀବନର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେପରି ଧରିତ୍ରୀ ମାତା ଅନ୍ନ ଓ ଜୀବନର ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି । ଏହି କାରଣରୁ ରଜ ପର୍ବ ଓ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନରେ ନାରୀତ୍ୱର ଗୌରବକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ ।
ଓଡ଼ିଶାର କୃଷି ସଂସ୍କୃତି ସହ ଏହି ପର୍ବର ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି । କୃଷକମାନେ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ ପରେ ଖରିଫ ଫସଲ ପାଇଁ ଜମି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି । ବର୍ଷା ଋତୁର ଆଗମନ ସହିତ ଏହି ସମୟରେ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟର ନୂତନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ସେଥିପାଇଁ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନକୁ କୃଷି ଚକ୍ରର ଏକ ଶୁଭ ଆରମ୍ଭ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ମନାଯାଏ ।
ପର୍ବ ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିର ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି । ଏହି ଦିନ ଘରେ ଘରେ ପୋଡ଼ ପିଠା, ଆରିସା ପିଠା, କାକରା ପିଠା, ମଣ୍ଡା ପିଠା, ଚକୁଳି ପିଠା ଏବଂ ଏଣ୍ଡୁରି ପିଠା ଭଳି ପାରମ୍ପରିକ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ଏକାଠି ବସି ଭୋଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପର୍ବର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି । ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ପିଠା ଦେଇ ସ୍ୱାଗତ କରାଯାଏ, ଯାହା ଓଡ଼ିଆ ଅତିଥି ସତ୍କାରର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନିଦର୍ଶନ ଅଟେ ।
ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଦିନ ଲୋକଗୀତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବେଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ବୃଦ୍ଧ ମହିଳାମାନେ ଧରିତ୍ରୀ ମାତାଙ୍କ ମହିମା, ବର୍ଷାର ଆଗମନ ଓ ଭଲ ଫସଲ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା ସମ୍ବଳିତ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଗୀତ ଗାଇଥାନ୍ତି । ଏହି ଲୋକଗୀତଗୁଡ଼ିକ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ିକୁ ଲୋକସଂସ୍କୃତିର ଅମୂଲ୍ୟ ଐତିହ୍ୟ ଭାବେ ହସ୍ତାନ୍ତରିତ ହୋଇଆସୁଛି ।
ପରିବେଶ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ମଧ୍ୟ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି । ଆଜି ସାରା ବିଶ୍ୱ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବନ ବିନାଶ, ମାଟି କ୍ଷୟ ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ ଭଳି ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛି । ଏପରି ସମୟରେ ଏହି ପର୍ବ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ ପୃଥିବୀ କେବଳ ଏକ ସମ୍ପଦ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନର ମୂଳ ଉତ୍ସ । ମାଟି, ପାଣି, ଗଛ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ସୁରକ୍ଷା ବିନା ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ଭବିଷ୍ୟତ ସୁରକ୍ଷିତ ନୁହେଁ ।
ବିଶେଷଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମତରେ ରଜ ସମୟରେ ଭୂମିକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେବା ପରମ୍ପରା ପଛରେ ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହା ମାଟିର ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ଉର୍ବରତା ରକ୍ଷାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ଆଧୁନିକ କୃଷି ବିଜ୍ଞାନରେ ଯାହାକୁ ସସ୍ଥାୟୀ କୃଷି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହାର ମୂଳ ଧାରଣା ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ ।
ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ ପରିବାରିକ ଏକତା ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ମଜବୁତ କରିଥାଏ । ଏହି ଦିନ ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ପୂଜା କରନ୍ତି, ଭୋଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପର ସହ ସମୟ ବିତାନ୍ତି । ବୟସ୍କମାନେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଲୋକକଥା ଓ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ଜଣାନ୍ତି, ଯାହା ନୂତନ ପିଢ଼ିକୁ ନିଜ ସଂସ୍କୃତି ସହ ଯୋଡ଼ି ରଖିଥାଏ ।
ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନର ଗୁରୁତ୍ୱ କମିନାହିଁ । ସହରୀ ଜୀବନର ବ୍ୟସ୍ତତା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପରିବାର ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରୁଛନ୍ତି । ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଯୁବପିଢ଼ିଙ୍କୁ ଏହାର ଐତିହ୍ୟ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନ କରାଯାଉଛି ।
ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ କେବଳ ଏକ ଲୋକପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଜୀବନଦର୍ଶନର ଏକ ମହାନ ପ୍ରତୀକ । ଏହା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ପ୍ରକୃତି ସହ ସହାବସ୍ଥାନ, ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, ନାରୀତ୍ୱର ସମ୍ମାନ ଏବଂ କୃଷି ସଂସ୍କୃତିର ସୁରକ୍ଷା ହେଉଛି ସୁସ୍ଥ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ସମାଜର ମୂଳ ଆଧାର ।
