ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକପର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଜ ପର୍ବର ସ୍ଥାନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅତୁଳନୀୟ । ଏହା କେବଳ ଏକ ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଆ ଜୀବନଶୈଳୀ, କୃଷି ସଂସ୍କୃତି, ନାରୀ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ଆଦରର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ । ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶେଷ ଏବଂ ଆଷାଢ଼ ମାସର ଆଗମନ ବେଳେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ଏହି ପର୍ବ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବହୁ ଉତ୍ସାହ ଓ ଉଲ୍ଲାସର ସହ ପାଳନ କରାଯାଏ । ରଜ ପର୍ବ ଚାରି ଦିନ ଧରି ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ - ପହିଲି ରଜ, ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଭୂମି ଦହନ ଏବଂ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ । ତେବେ ଏହି ମହାପର୍ବର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ “ରଜ ସଜବାଜ” ଦିନରୁ ।
ରଜ ସଜବାଜ ହେଉଛି ରଜ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଦିନ । ଏହି ଦିନରେ ଘରେ ଘରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଏ ରଜର ଆନନ୍ଦ, ଉତ୍ସାହ ଓ ଅପେକ୍ଷା । ଛୋଟ ଛୋଟ ପିଲାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବୟସ୍କ ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଥାଏ ଏକ ଅଲଗା ଖୁସି । ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଦିନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ରଜ ସଜବାଜ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ରଜ ପାଇଁ – ସଜ ହେବା” । ଏହି ଦିନରେ ଘରଦ୍ୱାର ପରିଷ୍କାର କରାଯାଏ, ଅଗଣାକୁ ଲିପାପୋଛା କରାଯାଏ ଏବଂ ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ରଜ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଶେଷ କରନ୍ତି । ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଘରର ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରରେ ଆମ୍ବ ପତ୍ର ଏବଂ ଫୁଲର ତୋରଣ ବନ୍ଧାଯାଏ । ଏହା ଘରକୁ ଶୁଭ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କରିବାର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତି ।
ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିରେ ରଜ ପର୍ବ ନାରୀତ୍ୱର ଉତ୍ସବ ଭାବରେ ପରିଚିତ । ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ଏହି ସମୟରେ ଧରିତ୍ରୀ ମାତା ଋତୁମତୀ ହୁଅନ୍ତି । ଯେପରି ଜଣେ ନାରୀ ସୃଷ୍ଟିର ଧାରକ, ସେହିପରି ଧରିତ୍ରୀ ମାତା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବନର ଆଧାର । ତେଣୁ ଏହି ଦିନଠାରୁ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ, ମାଟି ଖୋଳିବା କିମ୍ବା ଚାଷ କରିବା ଭଳି କାମ ବନ୍ଦ ରଖାଯାଏ । ଏହା ଧରିତ୍ରୀ ମାତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେବାର ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପରମ୍ପରା ।
ରଜ ସଜବାଜ ଦିନରେ ଘରେ ଘରେ ପିଠାପଣା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଓଡ଼ିଆ ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ରଜର ପିଠାର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ପୋଡ଼ପିଠା, ଆରିସା ପିଠା, ମଣ୍ଡା ପିଠା, କାକରା ପିଠା, ଚକୁଳି ପିଠା, ଏଣ୍ଡୁରି ପିଠା ଏବଂ ମୁଆଁ ଭଳି ଅନେକ ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ତିଆରି କରାଯାଏ । ରନ୍ଧନ ଘରରୁ ଆସୁଥିବା ପିଠାର ସୁଗନ୍ଧ ରଜର ଆଗମନକୁ ଆହୁରି ଆନନ୍ଦମୟ କରିଥାଏ ।
ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ରଜ ସଜବାଜର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି ଦୋଳି ବନ୍ଧା । ବରଗଛ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ କିମ୍ବା ଆମ୍ବଗଛର ମଜବୁତ ଡାଳରେ ଦଉଡ଼ି ବାନ୍ଧି ଦୋଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ପିଲାମାନେ ଏହି ଦିନଠାରୁ ଦୋଳି ଖେଳିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦିଅନ୍ତି । ଯୁବତୀମାନେ ନୂଆ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଦୋଳିରେ ଝୁଲିବା ସହ ରଜ ଗୀତ ଗାଇଥାନ୍ତି । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ଗ୍ରାମୀଣ ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତିକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିଦିଏ ।
ରଜ ଗୀତ ଓଡ଼ିଆ ଲୋକସାହିତ୍ୟର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ । ରଜ ସଜବାଜ ଦିନରୁ ଏହି ଗୀତର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ । ଗାଁର ଝିଅମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଦୋଳି ଖେଳିବା ସମୟରେ ରଜ ଗୀତ ଗାଆନ୍ତି । ଏହି ଗୀତଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରେମ, ପ୍ରକୃତି, ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନ ଏବଂ ଲୋକପରମ୍ପରାର ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ଫୁଟିଉଠେ ।
ବନସ୍ତେ ଡାକିଲା ଗଜ,
ବରଷକେ ଥରେ ଆସିଛି ରଜ।
ଆସିଛି ରଜ ଲୋ,
ଘେନି ନୂଆ ସଜବାଜ ।।
ରଜଦୋଳି କଟମଟ,
ମୋ ଭାଇ ମୁଣ୍ଡରେ ସୁନା ମୁକୁଟ।
ସୁନା ମୁକୁଟ ଲୋ,
ଦିଶୁଥାଏ ଝଟ ଝଟ ।।
ରଜ ସଜବାଜ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ଦିନ । ଏହି ଦିନ ସେମାନେ ନୂଆ ଶାଢ଼ୀ, ଚୁଡ଼ି, ଅଳତା ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର କିଣନ୍ତି ଓ ହାତରେ ମେହେନ୍ଦୀ ଓ ପାଦରେ ଅଳତା ଲଗେଇଥାନ୍ତି । ରଜ ଆସିଲେ ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବାର ପରମ୍ପରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଚାଲିଆସୁଛି । ବିଶେଷକରି ଅବିବାହିତ ଝିଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଜକୁ ନେଇ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜରେ ରଜ ସଜବାଜ କେବଳ ଘରୋଇ ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମୂହିକ ଉତ୍ସବ । ଗାଁର ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଦୋଳି ବାନ୍ଧନ୍ତି, ମେଳାର ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ପ୍ରସ୍ତୁତି କରନ୍ତି । ଏହା ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ସହିତ ଭାଇଚାରାର ଭାବନାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ ।
