ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ : ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରାର ମହାପର୍ବ

ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ବ, ଯାହା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ ପାଳନ କରାଯାଏ ଏବଂ ଭଗବାନ ଶିବ ଓ ମାତା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବିବାହର ସ୍ମୃତିରେ ଏହି ମହୋତ୍ସବ ଆୟୋଜିତ ହୁଏ । ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି, ଲୋକପରମ୍ପରା, ସାମାଜିକ ଏକତା ଓ ଜୀବନଶୈଳୀର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ । ପୌରାଣିକ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ରୂପେ ପାଇବା ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅଟୁଟ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗବାନ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ମିଳନ ଶକ୍ତି ଓ ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ସମନ୍ୱୟର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ । ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଶେଷକରି ସମ୍ବଲପୁର, ବରଗଡ଼, ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଓ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି ଓ ଆଡ଼ମ୍ବରର ସହିତ ପାଳନ କରାଯାଏ । ସମ୍ବଲପୁରର ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ ଯାତ୍ରା ଏହି ପର୍ବର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୂପ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବିବାହକୁ ଏକ ବାସ୍ତବ ମାନବ ବିବାହ ପରି ଆୟୋଜନ କରାଯାଏ । ସମାଜର କିଛି ପରିବାର ମାତା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପିତାମାତାର ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ପରିବାର ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପକ୍ଷର ପ୍ରତିନିଧି ହୁଅନ୍ତି । ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ସହ ମାନବ ସମାଜର ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଭାବନାତ୍ମକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ । ଉତ୍ସବର ଆରମ୍ଭ "ଥାଳ ଉଠା" ପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସମାଜର ଲୋକମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ଚାନ୍ଦା ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ । ପରେ "ପାତ୍ରପେଣ୍ଡି" ରୀତିରେ ଶିବଙ୍କ ପକ୍ଷର ଲୋକମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପରିବାର ନିକଟକୁ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ନେଇ ଯାଆନ୍ତି, ଯାହା ଓଡ଼ିଆ ବିବାହ ପରମ୍ପରାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଝଲକ ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏହା ପରେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ, ଗୁଆଗୁଣ୍ଡା, ମଣ୍ଡପ ସଜାଣି, ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଅଂଶ ହେଉଛି ଶିବଙ୍କ ବରଯାତ୍ରା, ଯେଉଁଥିରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ବର ରୂପରେ ସଜାଯାଇ ଭବ୍ୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ସହ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଘରକୁ ନିଆଯାଏ । ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଢୋଲ, ନିଶାନ, ଘଣ୍ଟ, ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି, ଘୁମୁରା, ଡାଲଖାଇ, ରସରକେଲି, ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକକଳାର ଚମତ୍କାର ପ୍ରଦର୍ଶନ ହୁଏ । ହଜାର ହଜାର କଳାକାର ଓ ଲକ୍ଷାଧିକ ଭକ୍ତ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଯୋଗଦେଇ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକସଂସ୍କୃତିକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିଥାନ୍ତି । ବୈଦିକ ରୀତିନୀତି ଅନୁସାରେ କନ୍ୟାଦାନ, ହୋମ, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ଓ ବିବାହ ସଂସ୍କାର ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନବଦମ୍ପତି ରୂପେ ସହର ପରିକ୍ରମା କରାଯାଏ । ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ ଓଡ଼ିଆ ଜୀବନଶୈଳୀ ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ, କାରଣ ଏହି ପର୍ବ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ନୂଆ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ଘର ସଜାନ୍ତି, ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି ଓ ସାମୂହିକ ଭୋଜନର ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଭଜନ, କୀର୍ତ୍ତନ, ପାଲା, ଦାସକାଠିଆ ଓ ଲୋକନାଟ୍ୟର ଆସର ବସେ । ମହିଳାମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ସମ୍ବଲପୁରୀ ଶାଢ଼ୀ ଓ ପୁରୁଷମାନେ ଧୋତି-କୁର୍ତ୍ତା ପିନ୍ଧି ଉତ୍ସବରେ ସାମିଲ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ପର୍ବ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବାର, ସମାଜ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ ହୁଏ । ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିର ଭେଦଭାବକୁ ଭୁଲି ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ଭାବରେ ଏହି ମହୋତ୍ସବକୁ ସଫଳ କରନ୍ତି, ଯାହା ସାମାଜିକ ସମ୍ପ୍ରୀତି ଓ ଭାଇଚାରାର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉଦାହରଣ । ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ବର୍ଷା, ସୁଫଳ ଫସଲ, ସୁସ୍ଥ ଜୀବନ ଓ ପରିବାରରେ ସୁଖ-ଶାନ୍ତି ଆସିଥାଏ । ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପର୍ବ ତାହାର ପାରମ୍ପରିକ ଗରିମା ବଜାୟ ରଖିଛି ଏବଂ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ, ଡିଜିଟାଲ ପ୍ରସାରଣ ଓ ଲାଇଭ୍ ଷ୍ଟ୍ରିମିଂ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଓଡ଼ିଆମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାପର୍ବ ସହ ଯୋଡ଼ି ରହୁଛନ୍ତି । ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ କେବଳ ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବିବାହ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ସାଂସ୍କୃତିକ ଚେତନା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ସାମାଜିକ ଏକତା ଓ ଲୋକଜୀବନର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଐତିହ୍ୟ, ଯାହା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଗୌରବକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିଆସିଛି ।