ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବା ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ହେଉଛି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଦିନ। ମାତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ବା ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଇତିହାସ ସହିତ ଏହି ଦିନ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନର ସମ୍ପର୍କ ଅତି ନିବିଡ଼। କଳିଙ୍ଗ କେବଳ ଏକ ଭୂଖଣ୍ଡ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ବିଶ୍ୱ ଇତିହାସରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର ଓ ପ୍ରସାରର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ।କଳିଙ୍ଗରେ ବୌଦ୍ଧ ମହାତ୍ମ୍ୟ: ଏକ ଐତିହାସିକ ପରିକ୍ରମା
କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଚଣ୍ଡାଶୋକରୁ ଧର୍ମାଶୋକ
ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରସାର ପାଇଁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୬୧ର କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ଘଟଣା। ଦୟା ନଦୀ କୂଳରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତପାତ ପରେ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲା। ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଉପଗୁପ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଅଶୋକ ଶାନ୍ତି ଓ ଅହିଂସାର ମାର୍ଗ ଆପଣେଇଥିଲେ। କଳିଙ୍ଗର ଏହି ମାଟିରୁ ହିଁ 'ଭେରୀ ଘୋଷ' ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିଲା 'ଧର୍ମ ଘୋଷ'ରେ।
ହୀନଯାନ, ମହାଯାନ ଓ ବଜ୍ରଯାନର କେନ୍ଦ୍ର![]()
କଳିଙ୍ଗରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଶାଖାରେ ସୀମିତ ନଥିଲା। ସମୟକ୍ରମେ ଏଠାରେ ହୀନଯାନ, ମହାଯାନ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବଜ୍ରଯାନ ବା ତନ୍ତ୍ରଯାନର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଘଟିଥିଲା। ବିଶେଷକରି ଅଷ୍ଟମରୁ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶା ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ର ସାଧନାର ପୀଠ ପାଲଟିଥିଲା।
ହୀରକ ତ୍ରିଭୁଜ (Diamond Triangle): ରତ୍ନଗିରି, ଲଳିତଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି
ଓଡ଼ିଶାର ବୌଦ୍ଧ କୀର୍ତ୍ତିରାଜି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ତିନୋଟି ସ୍ଥାନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଧିକ।
ଲଳିତଗିରି: ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଚୀନତମ ବୌଦ୍ଧ ପୀଠ। ଏଠାରୁ ମିଳିଥିବା ପେଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦନ୍ତ ବା ଅସ୍ଥି ଧାତୁ ରହିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।
ରତ୍ନଗିରି: ଏହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସଦୃଶ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ଓ କଳାର ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଏଠାକାର ବୌଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ଓ ସ୍ତୁପ ଅତି ମନୋରମ।
ଉଦୟଗିରି: ଏଠାରେ ବିଶାଳ ସ୍ତୁପ ଓ ବୌଦ୍ଧ ବିହାରର ଭଗ୍ନାବଶେଷ କଳିଙ୍ଗର ସମୃଦ୍ଧ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ମୁକସାକ୍ଷୀ।
ପୁଷ୍ପଗିରି ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ହୁଏନସାଂଙ୍କ ବିବରଣୀ
ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନସାଂ (Hiuen Tsang) ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶା ପରିଭ୍ରମଣରେ ଆସିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ 'ସି-ୟୁ-କି'ରେ ଓଡ଼ିଶାର 'ପୁ-ସି-ପୋ-କି-ଲି' ବା ପୁଷ୍ପଗିରି ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ସେ ସମୟରେ ନାଳନ୍ଦା ଭଳି ଓଡ଼ିଶାର ବୌଦ୍ଧ ବିହାର ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣର ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା।
ଦାନ୍ତପୁର ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାକୁ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରସାର
ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ରାଜଧାନୀ ଦାନ୍ତପୁର (ବର୍ତ୍ତମାନର ପୁରୀ ବା ଗଞ୍ଜାମର କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳ) ରୁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦନ୍ତ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାକୁ ନିଆଯାଇଥିଲା। କଳିଙ୍ଗର ରାଜକୁମାରୀ ହେମମାଳା ଓ ରାଜକୁମାର ଦନ୍ତକୁମାର ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଓଡ଼ିଶା ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ମଧ୍ୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦୃଢ଼ କରିଥିଲା।
ଧଉଳି ଶାନ୍ତି ସ୍ତୁପ
ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ଧଉଳି ପାହାଡ଼ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆକର୍ଷଣ। ଜାପାନର ବୌଦ୍ଧ ସଂଘ ସହାୟତାରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ଶ୍ଵେତ ଶାନ୍ତି ସ୍ତୁପ ବିଶ୍ୱକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ମୈତ୍ରୀର ସନ୍ଦେଶ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି। ଏଠାରେ ଖୋଦିତ ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ଆଜି ମଧ୍ୟ ମାନବିକତାର ଜୟଗାନ କରେ।
ଉପସଂହାର :
ପରିଶେଷରେ ଏତିକି କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, କଳିଙ୍ଗର ମାଟି ଓ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ପରସ୍ପର ସହିତ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଯେଉଁ ମାଟି ଦିନେ ଚଣ୍ଡାଶୋକଙ୍କୁ ଧର୍ମାଶୋକରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଶାନ୍ତିର ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲା, ସେହି ମାଟି ଆଜି ମଧ୍ୟ ବୌଦ୍ଧ ମହାତ୍ମ୍ୟରେ ମହିମାନ୍ୱିତ। ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ କେବଳ ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠାରେ ବା ପାହାଡ଼ର ଗୁମ୍ଫାରେ ସୀମିତ ହୋଇ ରହିନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଜୀବନଚର୍ଯ୍ୟା, କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଏବଂ ସର୍ବୋପରି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ମୈତ୍ରୀ ଭାବ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ରହିଛି।
ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଏହି ପବିତ୍ର ଅବସରରେ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ କାଳଜୟୀ ମନ୍ତ୍ର 'ଅପ୍ପ ଦୀପୋ ଭବ' ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକକୁ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉ। ସଂସାରରୁ ଘୃଣା, ହିଂସା ଓ ଅଜ୍ଞାନତା ଦୂର ହୋଇ ପ୍ରେମ ଓ କରୁଣାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେବା ହିଁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ହେବ। କଳିଙ୍ଗର ଏହି ଗୌରବମୟ ବୌଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଏବଂ ଏହାର ଶାନ୍ତିବାଣୀକୁ ଜନମାନସରେ ପ୍ରସାରିତ କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ।
